من مطابق گمانی که بنده‌ام نسبت به من دارد، با او رفتار می‌کنم و همراه او هستم، آنگاه که مرا یاد می‌کند

متن عربی

عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رضي الله عنه قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «يَقُولُ اللهُ عَزَّ وَجَلَّ: أَنَا عِنْدَ ظَنِّ عَبْدِي، وَأَنَا مَعَهُ حِينَ يَذْكُرُنِي، فَإِنْ ذَكَرَنِي فِي نَفْسِهِ ذَكَرْتُهُ فِي نَفْسِي، وَإِنْ ذَكَرَنِي فِي مَلَإٍ ذَكَرْتُهُ فِي مَلَإٍ خَيْرٍ مِنْهُ، وَإِنِ اقْتَرَبَ إِلَيَّ شِبْرًا، تَقَرَّبْتُ إِلَيْهِ ذِرَاعًا، وَإِنِ اقْتَرَبَ إِلَيَّ ذِرَاعًا، اقْتَرَبْتُ إِلَيْهِ بَاعًا، وَإِنْ أَتَانِي يَمْشِي أَتَيْتُهُ هَرْوَلَةً».

ترجمه

از ابوهریره رضی‌الله‌عنه روایت است که گفت: رسول الله صلی‌‌الله‌علیه‌وسلم فرمودند: «يَقُولُ اللهُ عَزَّ وَجَلَّ: أَنَا عِنْدَ ظَنِّ عَبْدِي، وَأَنَا مَعَهُ حِينَ يَذْكُرُنِي، فَإِنْ ذَكَرَنِي فِي نَفْسِهِ ذَكَرْتُهُ فِي نَفْسِي، وَإِنْ ذَكَرَنِي فِي مَلَإٍ ذَكَرْتُهُ فِي مَلَإٍ خَيْرٍ مِنْهُ، وَإِنِ اقْتَرَبَ إِلَيَّ شِبْرًا، تَقَرَّبْتُ إِلَيْهِ ذِرَاعًا، وَإِنِ اقْتَرَبَ إِلَيَّ ذِرَاعًا، اقْتَرَبْتُ إِلَيْهِ بَاعًا، وَإِنْ أَتَانِي يَمْشِي أَتَيْتُهُ هَرْوَلَةً»: «الله متعال می‌فرماید: من مطابق گمانی که بنده‌ام نسبت به من دارد، با او رفتار می‌کنم و همراه او هستم، آنگاه که مرا یاد می‌کند؛ پس چون مرا در دل خود یاد کند، او را نزد خود یاد می‌کنم؛ و اگر مرا در جمعی یاد کند، او را در جمعی بهتر از آنها یاد می‌کنم؛ و اگر به اندازهٔ وجبی به من نزدیک شود، به اندازهٔ یک ذراع به او نزدیک می‌شوم؛ و اگر به اندازهٔ یک ذراع به من نزدیک شود، به اندازهٔ یک باع (دو دست باز) به او نزدیک می‌شوم؛ و اگر قدم‌زنان به سوی من بیاید، با شتاب به سوی او می‌آیم».

شرح

پیامبر صلی‌‌الله‌علیه‌وسلم خبر داده است که الله تعالی فرمودند: من نزد گمان بنده‌ام به خودم هستم؛ و با بنده‌ام بر حسب گمانش به خودم رفتار می‌کنم یعنی با رجاء و امید عفو؛ و با او همان کاری را می‌کنم که از من انتظار دارد، خیر باشد یا غیر آن؛ و هرگاه مرا یاد کند با رحمت و توفیق و هدایت و حفظ و مراقبت و تایید با او هستم. پس اگر مرا در دل خود و هنگام تنهایی با تسبیح و تهلیل یا غیر آن یاد کند، او را نزد خود یاد می‌کنم. و اگر مرا نزد گروهی یاد کند، او را نزد گروهی یاد می‌کنم که بیشتر و بهتر از آنها هستند. و کسی که به اندازهٔ یک وجب به الله نزدیک شود، الله بر آن افزوده و به اندازهٔ یک ذراع به او نزدیک می‌شود. و اگر به اندازهٔ یک ذراع به او نزدیک شود به اندازهٔ یک باع (یعنی اندازهٔ باز شدن دو دست) به او نزدیک می‌شود. و اگر قدم زنان به سمت الله برود، الله دوان‌دوان به سمت او خواهد آمد. بنابراین اگر بنده با طاعت و فرمانبرداری و روی‌آوردن به خداوند، به او نزدیک شود پروردگار متعال بیشتر به او نزدیک خواهد شد و این جزایی از جنس عمل است. بنابراین هرچه بندگی مؤمن برای پروردگارش کامل‌تر شود، او تعالی نیز به وی نزدیک‌تر خواهد شد زیرا عطای الهی و ثواب او بیشتر از عمل بنده و تلاش اوست. نتیجه آنکه پاداش الهی از نظر کیفیت و کمیت بهتر از تلاش بنده است. بنابراین مؤمن گمانش را نیک می‌کند و تلاش می‌نماید و می‌شتابد و بر اعمالش می‌افزاید تا آنکه الله را ملاقات نماید.

فواید

• این حدیث را پیامبر صلی‌‌الله‌علیه‌وسلم از پروردگارش روایت کرده است که آن را حدیث قدسی یا حدیث الهی گویند؛ و آن حدیثی است که لفظ و معنایش از جانب الله است، اما ویژگی‌های قرآن را ندارد از جمله آنکه خواندن لفظش مانند قرآن عبادت نیست و برای خواندنش طهارت لازم نیست و تحدی و اعجاز قرآن و سایر امتیازات قرآن را ندارد.
• آجرّی می‌گوید: «اهل حق الله عزوجل را چنانکه خودش خود را وصف نموده و چنانکه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم و یارانش رضی‌الله‌عنهم او را توصیف کرده‌اند، وصف می‌کنند؛ و این مذهب علمایی است که تبعیت کرده‌اند و بدعت نیاورده‌اند». بنابراین اهل سنت برای الله نام‌ها و صفاتی را ثابت می‌دانند که خودش برای خود ثابت دانسته است، بدون آنکه دچار تحریف یا تعطیل یا تکییف و تمثیل شوند، و هرآنچه الله از خود نفی کرده را نفی می‌کنند و دربارهٔ چیزی که در موردش نفی یا اثباتی نیامده سکوت می‌کنند. الله تعالی می‌فرماید: {لَيْسَ ‌كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ} (چیزی همانند او نیست و اوست شنوای بینا).
• گمان نیک داشتن به الله متعال، باید همراه با عمل باشد. حسن بصری می‌گوید: «مؤمن به پروردگارش گمان نیک برده و درنتیجه عمل نیک انجام می‌دهد و بدکار نسبت به پروردگارش بدگمانی می‌کند و درنتیجه عملش بد می‌شود».
• قرطبی می‌گوید: «گفته شده: معنای «ظن عبدي بي» گمان اجابت به هنگام دعا و گمان پذیرش توبه به هنگام توبه و گمان مغفرت و آمرزش به هنگام استغفار و گمان پاداش به هنگام انجام عبادت با شروط آن به قصد تمسک به وعدهٔ راستین اوست. برای همین شایستهٔ بنده است که آنچه بر عهدهٔ اوست، با تلاش انجام دهد و یقین داشته باشد که الله از او می‌پذیرد و او را می‌آمرزد؛ زیرا به او چنین وعده داده و او خلاف وعده نمی‌کند. حال اگر معتقد باشد یا گمان کند که الله آن را نمی‌پذیرد و این اعمال برای او سودی نخواهد داشت، این همان نومیدی از رحمت الله است که از گناهان کبیره می‌باشد. و هرکس با آن بمیرد به گمانش سپرده می‌شود چنانکه در برخی از طرق حدیث مذکور آمده است: «فليظن بي عبدي ما شاء»: «پس بنده‌ام هرگمانی می‌خواهد دربارهٔ من داشته باشد». می‌گوید: اما گمان مغفرت و آمرزش همراه با پافشاری به گناه، جهل محض و فریب خود است».
• تشویق به ذکر زیاد قلبی و زبانی الله با هم. یعنی در دل و جان از الله بترسد و عظمت و بزرگی او و حق او را به یاد بیاورد و او را بزرگ بدارد و دوست داشته باشد و به او گمان نیک کند و عملش را خالصانه برای الله انجام دهد و با زبان نیز سبحان الله و الحمدلله و لا اله الا الله و الله اکبر و لا حول و لا قوة الا بالله بگوید.
• ابن ابی جمره می‌گوید: «کسی که ذکر او را بگوید و بیمناک باشد، به او امنیت می‌بخشد یا اگر وحشت‌زده باشد، آرامش می‌گیرد».
• «الشِّبْر» یا وجب: مسافت بین نوک انگشت کوچک تا نوک انگشت شصت هنگام باز کردن کف دست است. «الذراع» یا گز: فاصله‌ٔ بین نوک انگشت میانی تا استخوان آرنج است. «الباع»: طول دستان و بازوهای انسان و عرض سینهٔ اوست و به اندازهٔ چهار ذراع یا گز است.

موضوع‌ها

• عقيده
• فضائل و آداب
• ايمان به الله عزوجل
• توحید نام‌ها و صفات
• فقه دعا و ذكر
• فواید ذكر الله عزوجل