حق مسلمان بر مسلمان شش چیز است.» گفته شد: ای رسول خدا، آنها چه هستند؟ فرمودند: «هرگاه او را ملاقات کردی، بر او سلام کن؛ و هرگاه تو را دعوت کرد، دعوتش را بپذیر؛ و هرگاه از تو نصیحت خواست، او را نصیحت کن؛ و هرگاه عطسه زد و الحمدلله گفت، برایش دعا کن (بگو یرحمک الله)؛ و هرگاه بیمار شد، او را عیادت کن؛ و هرگاه از دنیا رفت، در تشییع جنازه‌اش شرکت کن

متن عربی

عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رضي الله عنه أَنَّ رَسُولَ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «حَقُّ الْمُسْلِمِ عَلَى الْمُسْلِمِ سِتٌّ» قِيلَ: مَا هُنَّ يَا رَسُولَ اللهِ؟، قَالَ: «إِذَا لَقِيتَهُ فَسَلِّمْ عَلَيْهِ، وَإِذَا دَعَاكَ فَأَجِبْهُ، وَإِذَا اسْتَنْصَحَكَ فَانْصَحْ لَهُ، وَإِذَا عَطَسَ فَحَمِدَ اللهَ فَسَمِّتْهُ، وَإِذَا مَرِضَ فَعُدْهُ وَإِذَا مَاتَ فَاتَّبِعْهُ».

ترجمه

از ابوهُریره رضی الله عنه روایت است که پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمودند: «حَقُّ الْمُسْلِمِ عَلَى الْمُسْلِمِ سِتٌّ» قِيلَ: مَا هُنَّ يَا رَسُولَ اللهِ؟، قَالَ: «إِذَا لَقِيتَهُ فَسَلِّمْ عَلَيْهِ، وَإِذَا دَعَاكَ فَأَجِبْهُ، وَإِذَا اسْتَنْصَحَكَ فَانْصَحْ لَهُ، وَإِذَا عَطَسَ فَحَمِدَ اللهَ فَسَمِّتْهُ، وَإِذَا مَرِضَ فَعُدْهُ وَإِذَا مَاتَ فَاتَّبِعْهُ». یعنی: «حق مسلمان بر مسلمان شش چیز است.» گفته شد: ای رسول خدا، آنها چه هستند؟ فرمودند: «هرگاه او را ملاقات کردی، بر او سلام کن؛ و هرگاه تو را دعوت کرد، دعوتش را بپذیر؛ و هرگاه از تو نصیحت خواست، او را نصیحت کن؛ و هرگاه عطسه زد و الحمدلله گفت، برایش دعا کن (بگو یرحمک الله)؛ و هرگاه بیمار شد، او را عیادت کن؛ و هرگاه از دنیا رفت، در تشییع جنازه‌اش شرکت کن».

شرح

پیامبر صلی الله علیه و سلم بیان کرده‌اند که از حق مسلمان بر برادر مسلمانش، شش خصلت است: اول: هرگاه او را ملاقات کرد با گفتنِ «السلام علیکم» بر او سلام کند، و او با گفتنِ «و علیکم السلام» سلام را پاسخ دهد. دوم: پذیرفتن دعوتش، هرگاه او را برای ولیمه یا غیر آن دعوت کرد. سوم: نصیحت کردن او، هرگاه درخواست نصیحت کرد، و با او مدارا (و دورویی) نکنی یا به او خیانت نکنی. چهارم: هرگاه عطسه زد و گفت «الحمدلله»، پس برایش با گفتنِ «یرحَمُکَ الله» (خدا تو را رحمت کند) دعا کن، و او در پاسخ بگوید: «یهدیکُم الله و یُصلِح بالَکم» (خداوند شما را هدایت کند و حالتان را نیکو گرداند). پنجم: هرگاه بیمار شد، او را عیادت و زیارت کند. ششم: هرگاه از دنیا رفت، بر او نماز بخواند و جنازه‌اش را تا زمان دفن، تشییع کند.

فواید

• شوکانی گفته است: و منظور از این سخن «حق مسلمان» این است که شایسته نیست ترک شود و انجام آن یا واجب است یا مستحبی شدیداً مؤکد که شبیه به واجب است و شایستهٔ ترک کردن نیست.
• پاسخ دادن به سلام، اگر کسی که به او سلام داده شده یک نفر باشد، واجب عینی است، و اگر گروهی باشند، پاسخ یک نفر از آنان کافی است. اما شروع کردن به سلام، اصل در آن این است که سنت است.
• عیادتِ بیمار از حقوق او بر برادران مسلمانش است؛ زیرا این کار، شادی و انس را به قلب او وارد می‌کند و واجب کفایی است.
• پذیرفتن دعوت تا زمانی که در آن گناهی نباشد، واجب است. پس اگر دعوت برای ولیمهٔ عروسی باشد، جمهور علما بر وجوب پذیرش آن هستند، مگر به خاطر عذر شرعی. اما اگر برای غیر از ولیمهٔ عروسی باشد، جمهور علما بر این نظرند که مستحب است.
• دعا کردن برای عطسه‌کننده (تشمیت) بر کسی که الحمدلله گفتن عطسه‌کننده را شنیده، واجب است.
• کمال شریعت و اهتمام آن در محکم کردن پایه‌های جامعه و ایمان و پیوندهای محبت میان افراد آن.
• «فَسَمِّتْهُ» و در برخی نسخه‌ها «فشمّته»، با سین بی‌نقطه و شین نقطه‌دار [آمده است که به معنای]: دعا کردن برای خیر و برکت است. گفته شده «تشمیت» معنایش این است: خداوند تو را از شماتت دور بدارد و از آنچه دشمنت را شاد می‌کند، برکنار دارد. و «تسمیت» معنایش این است: خداوند تو را به راه و روش مستقیم هدایت کند.

موضوع‌ها

• عقيده
• فضائل و آداب
• ولا‍ء و براء
• احكام ولاء و براء
• آداب شرعى
• آداب عطسه و خميازه