منبع: HadeethEnc.com, فارسی v۱.۳۰.۰
متن عربی
عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «نِعْمَتَانِ مَغْبُونٌ فِيهِمَا كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ: الصِّحَّةُ وَالفَرَاغُ».
ترجمه
از ابن عباس رضی الله عنهما روایت است که گفت: پیامبر صلی الله علیه و سلم فرمودند: «نِعْمَتَانِ مَغْبُونٌ فِيهِمَا كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ: الصِّحَّةُ وَالفَرَاغُ». یعنی: «دو نعمت است که بسیاری از مردم در آن دچار خسران [و زیان] هستند: سلامتی و [اوقات] فراغت».
شرح
پیامبر صلی الله علیه و سلم از دو نعمت بزرگ از نعمت‌های خداوند بر انسان خبر داده‌اند که بسیاری از مردم در آن زیان می‌کنند، زیرا آن دو را در جای نادرست به کار می‌برند؛ چرا که هرگاه برای انسان نعمت سلامتی همراه با اوقات فراغت فراهم آید و تنبلی از طاعت بر او چیره گردد، او زیانکار است؛ و این حال بیشتر مردم است. و اگر فراغت و سلامتی‌اش را در راه طاعت خدا به کار گیرد، او سود برده است؛ زیرا دنیا کشتزار آخرت است و در آن تجارتی است که سودش در آخرت آشکار می‌شود. و فراغت را مشغله در پی دارد و سلامتی را بیماری، و اگر جز پیری نبود، [برای از دست رفتن این دو نعمت] کافی بود.
فواید
- تشبیه فرد مکلف به تاجر، و سلامتی و فراغت به سرمایه؛ پس هر کس از سرمایه‌اش به نیکی استفاده کند، به دست می‌آورد و سود می‌کند، و هر کس آن را ضایع کند، زیان دیده و پشیمان می‌شود.
- ابن خازن گفته است: نعمت چیزی است که انسان از آن بهره‌مند شده و لذت می‌برد، و «غَبْن» (خسران) این است که [کالایی را] به چندین برابر قیمت بخرد، یا به کمتر از قیمت رایج بفروشد؛ پس کسی که بدنش سالم و از مشغله‌های بازدارنده فارغ باشد و برای صلاح آخرتش نکوشد، مانند کسی است که در معامله زیان کرده است.
- اهتمام به بهره بردن از سلامتی و فراغت برای نزدیک شدن به خداوند عز و جل، و انجام کارهای نیک قبل از از دست رفتن آن دو.
- شکر نعمت‌های خداوند با به کار بردن آنها در راه طاعت اوست.
- قاضی و ابوبکر بن عربی گفته‌اند: در مورد اولین نعمت خداوند بر بنده اختلاف نظر است. برخی گفته‌اند: ایمان است، برخی گفته‌اند: حیات است و برخی گفته‌اند: سلامتی است. و نظر اول برتر است زیرا آن نعمتی مطلق است. اما حیات و سلامتی، نعمت‌های دنیوی هستند و نعمت حقیقی نخواهند بود مگر آنکه همراه با ایمان باشند. و در این هنگام است که بسیاری از مردم در آن دچار خسران می‌شوند، یعنی سودشان از بین می‌رود یا کم می‌شود. پس هر کس خود را تسلیم نفس اماره به بدی کند که به سوی راحتی تمایل دارد، و محافظت بر حدود [الهی] و مداومت بر طاعت را ترک کند، به راستی زیان کرده است. و همچنین است اگر فارغ باشد، زیرا فرد مشغول ممکن است عذری داشته باشد، برخلاف فرد فارغ؛ که عذر از او برداشته شده و حجت بر او تمام است.
شرح: العربية
أَخْبَرَ النبيُّ صلى الله عليه وسلم عن نعمتين عظيمتين من نعم الله على الإنسان يَخْسَر فيهما كثيرٌ من الناس حيث يَصرفونها في غير محلها؛ فإن الإنسان إذا اجتمع له نعمة الصحة مع الفراغ، فغَلَبَ عليه الكسل عن الطاعة فهو الخاسر؛ وهي حال أكثر الناس، وإن استعمل فراغَه وصحتَه في طاعة الله فهو الرابح؛ حيث أن الدنيا مزرعة الآخرة، وفيها التجارة التي يظهر ربحُها في الآخرة، والفراغ يَعْقُبُه الشُّغْل، والصحة يعقبها السَّقَم، ولو لم يكن إلا الهَرَم لَكَفى.
- تشبيه المكلَّف بالتاجر، والصحة والفراغ برأس المال؛ فمن أحسن استخدام رأس ماله نال وربح، ومن ضيَّعه خَسِر ونَدِم.
- قال ابن الخازن: النعمة ما يتنعّم به الإنسان ويَستَلِذُّه، والغَبْنُ أنْ يشتري بأضعاف الثمن، أو يبيع بدون ثمن المِثْل؛ فمن صحَّ بدنه وتَفَرّغ من الأشغال العاتقة ولم يَسْعَ لصلاح آخرته فهو كالمغبون في البيع.
- الحرص على الاستفادة من الصحة والفراغ للتقرب إلى الله عز وجل، وفعل الخيرات قبل فواتهما.
- شكر نعم الله يكون باستخدامها في طاعة الله تعالى.
- قال القاضي وأبو بكر بن العربي: اختلف في أول نعمة الله على العبد، فقيل: الإيمان، وقيل: الحياة، وقيل: الصحة، والأول أولى فإنه نعمة مُطْلَقة، وأما الحياة والصحة فإنهما نعمة دنيوية، ولا تكون نعمة حقيقة إلا إذا صاحبت الإيمانَ، وحينئذ يُغْبَنُ فيها كثير من الناس، أي يذهب رِبْحُهم أو يَنْقُص، فمَن استرسل مع نفسه الأمّارة بالسوء الخالدة إلى الراحة فترك المحافظة على الحدود، والمواظبة على الطاعة فقد غُبِنَ، وكذلك إذا كان فارغًا، فإنّ المشغول قد يكون له مَعذِرة بخلاف الفارغ؛ فإنه يرتفع عنه المعذرة وتقوم عليه الحجة.