منبع: HadeethEnc.com, فارسی v۱.۳۰.۰
متن عربی
عَن أَبِي هُرَيْرَةَ رضي الله عنه عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، قَالَ: «لاَ يَقُلْ أَحَدُكُمْ: اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي إِنْ شِئْتَ، ارْحَمْنِي إِنْ شِئْتَ، ارْزُقْنِي إِنْ شِئْتَ، وَليَعْزِمْ مَسْأَلَتَهُ، إِنَّهُ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ، لاَ مُكْرِهَ لَهُ». ولمسلم: «وَلَكِنْ لِيَعْزِمِ الْمَسْأَلَةَ وَلْيُعَظِّمِ الرَّغْبَةَ، فَإِنَّ اللهَ لَا يَتَعَاظَمُهُ شَيْءٌ أَعْطَاهُ».
ترجمه
از ابوهریره رضی الله عنه روایت است که پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود: «لَا يَقُلْ أَحَدُكُمْ: اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي إِنْ شِئْتَ، ارْحَمْنِي إِنْ شِئْتَ، ارْزُقْنِي إِنْ شِئْتَ، وَليَعْزِمْ مَسْأَلَتَهُ، إِنَّهُ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ، لاَ مُكْرِهَ لَهُ». «هیچ یک از شما نگوید: خداوندا، اگر خواستی مرا بیامرز، اگر خواستی به من رحم کن، اگر خواستی به من روزی بده؛ بلکه باید در خواسته‌اش قاطع باشد، زیرا او (خداوند) هر چه را بخواهد انجام می‌دهد و هیچ اجبارکننده‌ای برای او نیست». و در روایت مسلم آمده است: «وَلَكِنْ لِيَعْزِمِ الْمَسْأَلَةَ وَلْيُعَظِّمِ الرَّغْبَةَ، فَإِنَّ اللهَ لَا يَتَعَاظَمُهُ شَيْءٌ أَعْطَاهُ». یعنی: «بلکه باید در درخواست، قاطع باشد و رغبت [خود را] بزرگ نشان دهد، زیرا هیچ چیزی که خداوند عطا می‌کند، برایش بزرگ [و سنگین] نیست».
شرح
پیامبر صلی الله علیه و سلم از مشروط کردن دعا به چیزی، حتی اگر به مشیت و خواست خدا باشد، نهی کردند؛ زیرا این امری معلوم و قطعی است که خداوند نمی‌آمرزد مگر آنکه خود بخواهد، و شرط کردن مشیت معنایی ندارد؛ چرا که مشیت تنها برای کسی شرط می‌شود که ممکن باشد بدون خواست خود و با اجبار کاری را انجام دهد، و خداوند سبحان از چنین چیزی منزه است. و پیامبر صلی الله علیه و سلم این را در پایان حدیث با این سخنشان که «زیرا هیچ اجبارکننده‌ای برای او نیست» بیان کرده‌اند. همچنین خداوند هیچ چیزی را که عطا می‌کند، بزرگ و سنگین نمی‌شمارد و عاجز نیست و هیچ چیز بر او گران نمی‌آید تا گفته شود: اگر خواستی. و مشروط کردن دعا به مشیت، نوعی بی‌نیازی نشان دادن از آمرزش اوست. زیرا این سخن گوینده که «اگر خواستی فلان چیز را به من بدهی، پس بده»، تنها در برابر کسی به کار می‌رود که یا از او بی‌نیاز باشی یا عاجز و ناتوان باشد. اما در برابر قادر و توانا و در حالت اضطرار و نیاز به او، شخص در خواسته‌اش قاطعیت به خرج می‌دهد و مانند فقیری که به آنچه می‌خواهد مضطر است، سؤال می‌کند و به خدا پناه می‌برد؛ زیرا اوست آن بی‌نیاز کامل و بر هر چیزی توانا.
فواید
- نهی از مشروط کردن دعا به مشیت.
- منزه دانستن خداوند از آنچه شایستهٔ او نیست، و گستردگی فضل او، و کمال بی‌نیازی، کرم و بخشندگی او سبحانه و تعالی.
- اثبات کمال برای خداوند عز و جل.
- بزرگ شمردن رغبت به آنچه نزد خداست و گمان نیک داشتن به او سبحانه.
- از برخی مردم مشروط کردن دعا به مشیت سر می‌زند در حالی که متوجه نیستند، مانند این سخن: «جزاک الله خیراً ان شاء الله» (خداوند به تو پاداش نیک دهد، اگر خدا بخواهد)، «الله یرحمه ان شاء الله» (خداوند او را بیامرزد، اگر خدا بخواهد). این کار به دلیل حدیث این باب، جایز نیست.
شرح: العربية
نَهَى النبيُّ صلى الله عليه وسلم عن تَعْلِيْق الدعاء بشيء حتى لو كان بمشيئة الله؛ فإن ذلك أمر معلوم مُتَيَقَّن أنه لا يغفر إلا أن يشاء سبحانه، ولا معنى لاشتراط المشيئة؛ لأنها إنما تشترط فيمن يصح منه أن يفعل دون أن يشاء بالإكراه وغيره مما تنزه الله سبحانه عنه، وقد بين ذلك صلى الله عليه وسلم في آخر الحديث بقوله فإنه لا مُكْرِه له، كما أن الله لا يَتَعَاظَمُه شيء أعطاه وليس بعاجز ولا يكبُر عليه شيء حتى يقال: إن شئت، وتعليقه بالمشيئة نوع من الاستغناء عن مغفرته، فقول القائل: إن شئت أن تعطيني كذا فافعل، لا يستعمل هذا إلا مع الغنى عنه أو مع العاجز، وأما مع القادر ومع الاضطرار إليه والحاجة إليه فإنه يَعزم مسألته، ويَسأل سؤال فقير مضطر إلى ما سأله، ويلجأ إلى الله؛ لأنه الغني الكامل، القادر على كل شيء.
- النهي عن تعليق الدعاء بالمشيئة.
- تنزيه الله عما لا يليق به، وسعة فضله، وكمال غناه، وكرمه وجوده سبحانه وتعالى.
- إثبات الكمال لله عز وجل.
- تعظيم الرغبة فيما عند الله وحسن الظن به سبحانه.
- يقع من بعض الناس تعليق الدعاء بالمشيئة وهم لا يشعرون، مثل قول: جزاك الله خيرًا إن شاء الله، الله يرحمه إن شاء الله، فهذا لا يجوز لحديث الباب.