منبع: HadeethEnc.com, فارسی v۱.۳۰.۰
متن عربی
عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ رَضيَ اللهُ عنهُ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ: {إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُبِينًا لِيَغْفِرَ لَكَ اللهُ} إِلَى قَوْلِهِ {فَوْزًا عَظِيمًا} [الفتح: ١-٥] مَرْجِعَهُ مِنَ الْحُدَيْبِيَةِ، وَهُمْ يُخَالِطُهُمُ الْحُزْنُ وَالْكَآبَةُ، وَقَدْ نَحَرَ الْهَدْيَ بِالْحُدَيْبِيَةِ، فَقَالَ: «لَقَدْ أُنْزِلَتْ عَلَيَّ آيَةٌ هِيَ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنَ الدُّنْيَا جَمِيعًا».
ترجمه
از انس بن مالک رضی‌الله‌عنه روایت است که گفت: هنگامی که [آیات] {إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُبِينًا لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ} (همانا ما برای تو پیروزیِ آشکاری را فراهم آوردیم تا خداوند بیامرزد برای تو...) تا {فَوْزًا عَظِيمًا} (...رستگاری‌ای بزرگ) [فتح: ۱-۵] در بازگشت ایشان از حدیبیه نازل شد، در‌حالی‌که یارانشان آمیخته با حزن و اندوه بودند و [پیامبر] قربانی را در حدیبیه نحر کرده بودند، ایشان فرمودند: «لَقَدْ أُنْزِلَتْ عَلَيَّ آيَةٌ هِيَ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنَ الدُّنْيَا جَمِيعًا». یعنی: «همانا آیه‌ای بر من نازل شده است که نزد من از تمام دنیا محبوب‌تر است».
شرح
انس بن مالک رضی‌الله‌عنه خبر داده است که هنگامی که این سخن خداوند متعال بر رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وسلم نازل شد: {إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُبِينًا (١) لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ وَيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ وَيَهْدِيَكَ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا (٢) وَيَنْصُرَكَ اللَّهُ نَصْرًا عَزِيزًا (٣) هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ السَّكِينَةَ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ لِيَزْدَادُوا إِيمَانًا مَعَ إِيمَانِهِمْ وَلِلَّهِ جُنُودُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا (٤) لِيُدْخِلَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَيُكَفِّرَ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَكَانَ ذَلِكَ عِنْدَ اللَّهِ فَوْزًا عَظِيمًا} (همانا ما برای تو پیروزیِ آشکاری را فراهم آوردیم (۱) تا الله گناهان گذشته و آیندهٔ تو را بیامرزد و نعمتش را بر تو تمام کند و تو را به راهی راست هدایت نماید (۲) و الله تو را با نصرتی شکست‌ناپذیر یاری کند (۳) اوست آنکه آرامش را در دل‌های مؤمنان نازل کرد تا ایمانی بر ایمانشان بیفزایند، و لشکریان آسمان‌ها و زمین از آنِ الله است و الله همواره دانای حکیم است (۴) تا مردان و زنان مؤمن را به باغ‌هایی که از زیر [درختان] آن نهرها جاری است، وارد کند در‌حالی‌که در آن جاودانند و گناهانشان را از آنان بپوشاند، و این نزد الله رستگاریِ بزرگی است) [فتح: ۱-۵]، این در زمان بازگشت ایشان از حدیبیه بود و صحابه آمیخته با حزن و اندوه بودند و به دلیل صلحی که واقع شد و گمانشان این بود که به نفع مسلمانان نیست، میان آنان و ادای عمره مانع ایجاد شده بود، و آنان قربانی را در حدیبیه ذبح کرده بودند. پس پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم فرمودند: همانا آیه‌ای بر من نازل شده است که نزد من از تمام دنیا محبوب‌تر است. سپس آن را خواندند.
فواید
- این آیات، بزرگیِ نعمتی را که خداوند سبحان با فتح عظیم در صلح حدیبیه به پیامبرش محمد صلی‌الله‌علیه‌وسلم ارزانی داشت، بیان می‌کند؛ آنجا که به او فرمود: {إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُبِينًا} (همانا ما برای تو پیروزیِ آشکاری را فراهم آوردیم).
- این آیات، منتی را که خداوند متعال بر صحابه رضی الله عنهم نهاد، آنگاه که در برابر امر او خضوع و فرمانبرداری کردند، بیان می‌کند؛ آنجا که برایشان این سخن خود را نازل کرد: {لِيُدْخِلَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ} (تا مردان و زنان مؤمن را به باغ‌هایی که از زیر [درختان] آن نهرها جاری است، وارد کند) تا پایان آیه.
- این آیات، فضل خداوند بر پیامبرش و بر مؤمنان را با وعدهٔ فتح و پیروزی بیان می‌کند.
- سعدی در تفسیر خود دربارهٔ این آیه می‌گوید: {إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُبِينًا} (همانا ما برای تو پیروزیِ آشکاری را فراهم آوردیم) [فتح: ۱]. این فتحِ بزرگ، در واقع همان «صلح حدیبیه» است که پس از ممانعت مشرکان از ورود پیامبر و یارانشان برای عمره، منعقد شد. بر اساس این صلح، جنگ به مدت ده سال متوقف شد، مسلمانان پذیرفتند که سال آینده برای عمره بازگردند و قبایل در انتخاب هم‌پیمان میان قریش و مسلمانان آزاد شدند. نتیجهٔ این پیمان، برقراری امنیت بود که دامنهٔ دعوت به اسلام را گسترش داد و تحقیق دربارهٔ حقیقتِ آن را برای جویندگان ممکن ساخت. به همین سبب، مردم گروه گروه به دین خدا وارد شدند و خداوند این صلح را «فتح مبین» (پیروزی آشکار) نامید، چرا که هدف اصلی از فتوحات، یعنی عزت بخشیدن به دین خدا و پیروزی مسلمانان، با همین صلح محقق گشت.
شرح: العربية
أخبر أنس بن مالك رضي الله عنه أنه لمّا نزل على رسول الله صلى الله عليه وسلم قوله تعالى: {إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُبِينًا (١) لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ وَيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ وَيَهْدِيَكَ صِرَاطًا مُسْتَقِيمًا (٢) وَيَنْصُرَكَ اللَّهُ نَصْرًا عَزِيزًا (٣) هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ السَّكِينَةَ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ لِيَزْدَادُوا إِيمَانًا مَعَ إِيمَانِهِمْ وَلِلَّهِ جُنُودُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا (٤) لِيُدْخِلَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَيُكَفِّرَ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَكَانَ ذَلِكَ عِنْدَ اللَّهِ فَوْزًا عَظِيمًا} [الفتح: ١-٥]، وقت رجوعه من الحديبية، والصحابة يخالطهم الحزن والكآبة، وقد حِيل بينهم وبين أداء العمرة، بسبب ما وقع عليه الصلح وظنهم أنه ليس في صالح المسلمين، وقد ذبحوا الهدي بالحديبية، فقال صلى الله عليه وسلم: لقد أنزلت علي آية هي أحب إلي من الدنيا جميعًا ثم قرأها.
- بيان عظم ما أنعم الله سبحانه وتعالى على نبيه محمد صلى الله عليه وسلم من الفتح العظيم في صلح الحديبية؛ حيث قال له: {إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُبِينًا} الآيتين.
- بيان ما مَنَّ الله تعالى على الصحابة رضي الله عنهم لمّا خضعوا لأمره وانقادوا، حيث أنزل لهم قوله تعالى: {لِيُدْخِلَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ} الآية.
- بيان فضل الله على نبيه، وعلى المؤمنين بأنْ وعدَهم الفتح والنصر.
- قال السعدي في تفسيره على هذا الآية: {إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُبِينًا} [الفتح ١]، هذا الفتح المذكور هو صلح الحديبية، حين صد المشركون رسول الله صلى الله عليه وسلم لما جاء معتمرًا في قصة طويلة، صار آخر أمرها أن صالحهم رسول الله صلى الله عليه وسلم على وضع الحرب بينه وبينهم عشر سنين، وعلى أن يعتمر من العام المقبل، وعلى أن من أراد أن يدخل في عهد قريش وحلفهم دخل، ومن أحب أن يدخل في عهد رسول الله صلى الله عليه وسلم وعقده فعل. وبسبب ذلك لما أمن الناس بعضهم بعضًا، اتسعت دائرة الدعوة لدين الله عز وجل، وصار كل مؤمن بأي محل كان من تلك الأقطار، يتمكن من ذلك، وأمكن الحريص على الوقوف على حقيقة الإسلام، فدخل الناس في تلك المدة في دين الله أفواجًا، فلذلك سماه الله فتحًا، ووصفه بأنه فتح مبين أي: ظاهر جلي، وذلك لأن المقصود في فتح بلدان المشركين إعزاز دين الله، وانتصار المسلمين، وهذا حصل بذلك الفتح.