منبع: HadeethEnc.com, فارسی v۱.۳۰.۰
متن عربی
عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ، وَكَانَ شَهِدَ بَدْرًا، وَهُوَ أَحَدُ النُّقَبَاءِ لَيْلَةَ العَقَبَةِ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ، وَحَوْلَهُ عِصَابَةٌ مِنْ أَصْحَابِهِ: «بَايِعُونِي عَلَى أَلَّا تُشْرِكُوا بِاللَّهِ شَيْئًا، وَلاَ تَسْرِقُوا، وَلاَ تَزْنُوا، وَلاَ تَقْتُلُوا أَوْلاَدَكُمْ، وَلاَ تَأْتُوا بِبُهْتَانٍ تَفْتَرُونَهُ بَيْنَ أَيْدِيكُمْ وَأَرْجُلِكُمْ، وَلاَ تَعْصُوا فِي مَعْرُوفٍ، فَمَنْ وَفَى مِنْكُمْ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ، وَمَنْ أَصَابَ مِنْ ذَلِكَ شَيْئًا فَعُوقِبَ فِي الدُّنْيَا فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ، وَمَنْ أَصَابَ مِنْ ذَلِكَ شَيْئًا ثُمَّ سَتَرَهُ اللَّهُ فَهُوَ إِلَى اللَّهِ، إِنْ شَاءَ عَفَا عَنْهُ وَإِنْ شَاءَ عَاقَبَهُ» فَبَايَعْنَاهُ عَلَى ذَلِكَ.
ترجمه
از عُبادة بن صامت رضی الله عنه - که در جنگ بدر حضور داشت و یکی از نقیبان در شب عقبه بود - روایت است: که رسول خدا صلی الله علیه و سلم در حالی که گروهی از اصحابشان اطرافشان بودند، فرمودند: «بَايِعُونِي عَلَى أَلَّا تُشْرِكُوا بِاللَّهِ شَيْئًا، وَلَا تَسْرِقُوا، وَلَا تَزْنُوا، وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ، وَلَا تَأْتُوا بِبُهْتَانٍ تَفْتَرُونَهُ بَيْنَ أَيْدِيكُمْ وَأَرْجُلِكُمْ، وَلَا تَعْصُوا فِي مَعْرُوفٍ، فَمَنْ وَفَى مِنْكُمْ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ، وَمَنْ أَصَابَ مِنْ ذَلِكَ شَيْئًا فَعُوقِبَ فِي الدُّنْيَا فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ، وَمَنْ أَصَابَ مِنْ ذَلِكَ شَيْئًا ثُمَّ سَتَرَهُ اللَّهُ فَهُوَ إِلَى اللَّهِ، إِنْ شَاءَ عَفَا عَنْهُ وَإِنْ شَاءَ عَاقَبَهُ» یعنی: «با من بیعت کنید بر اینکه چیزی را با الله شریک نگردانید، و دزدی نکنید، و زنا نکنید، و فرزندانتان را نکشید، و بهتانی را که میان دست‌ها و پاهایتان به دروغ می‌سازید، نیاورید، و در کار نیک نافرمانی نکنید. پس هر کس از شما وفا کرد، پاداشش بر خداست، و هر کس چیزی از آن [گناهان] را مرتکب شد و در دنیا مجازات شد، پس آن کفاره‌ای برای اوست. و هر کس چیزی از آن را مرتکب شد سپس خداوند او را پوشاند، پس کارش با خداست؛ اگر بخواهد از او درمی‌گذرد و اگر بخواهد او را مجازات می‌کند». پس ما بر آن [امور] با ایشان بیعت کردیم.
شرح
عبادة بن صامت رضی الله عنه - که از شرکت‌کنندگان در غزوهٔ بزرگ بدر و از سران قومش بود که در شب عقبه در منا برای بیعت و یاری رسول خدا صلی الله علیه و سلم پیشگام شد - روایت کرده است که روزی، هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و سلم پیش از هجرت در مکه بودند، در میان اصحابشان نشسته بودند و از آنان خواستند که بر اموری با ایشان پیمان ببندند: اول: در عبادت الله چیزی را شریک نگردانند، هرچند اندک باشد. دوم: دزدی نکنند. سوم: مرتکب عمل زشت زنا نشوند. چهارم: فرزندانشان را نکشند؛ پسرانشان را از ترس فقر یا دخترانشان را از ترس ننگ. پنجم: دروغی را که میان دست‌ها و پاهایشان می‌سازند، نیاورند، زیرا بیشتر کارها با این دو انجام می‌شود، هرچند سایر اعضا نیز مشارکت کنند. ششم: از پیامبر صلی الله علیه و سلم در کار نیک نافرمانی نکنند. پس هر کس از آنان بر پیمان ثابت قدم ماند و به آن پایبند بود، پاداشش بر خداست. و هر کس چیزی از آنچه ذکر شد - غیر از شرک - را انجام داد و در دنیا با برپایی حد بر او مجازات شد، پس آن کفاره‌ای برای اوست و با آن، گناه ساقط شده است. و هر کس چیزی از آن را انجام داد سپس خداوند او را پوشاند، پس کارش با خداست؛ اگر بخواهد از او درمی‌گذرد و اگر بخواهد او را مجازات می‌کند. پس همهٔ حاضران بر آن [امور] با ایشان بیعت کردند.
فواید
- بیان آنچه بیعت اول عقبه در مکه، قبل از آنکه جهاد بر آنان فرض شود، در بر داشت.
- سندی گفته است: این سخن ایشان که فرمودند: «در کار نیک»: پوشیده نیست که همه‌ی اوامر ایشان نیک است و خلاف آن از ایشان تصور نمی‌شود. پس این سخن «در کار نیک» برای تذکر به علتِ واجب بودنِ طاعت است و بر این است که طاعت از مخلوق در غیر کار نیک وجود ندارد، و شایسته است طاعت در کار نیک در بیعت شرط شود، نه به طور مطلق.
- محمد بن اسماعیل تیمی و دیگران گفته‌اند: کشتن را به فرزندان خاص کرده است؛ زیرا آن هم قتل است و هم قطع رحم، پس توجه به نهی از آن مؤکدتر است. و به این دلیل که این فعل در میان آنان شایع بود، و آن زنده به گور کردن دختران و کشتن پسران از ترس تنگدستی بود. یا آنان را به طور خاص ذکر کرده است؛ زیرا کودکان توانایی دفاع از خود را ندارند.
- نووی گفته است: عمومیت این حدیث با این سخن خداوند متعال تخصیص خورده است: {إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ} (همانا الله شرک ورزیدن به خود را نمی‌آمرزد)، پس مرتد هرگاه بر ارتدادش کشته شود، این کشته شدن برایش کفاره نخواهد بود.
- قاضی عیاض گفته است: بیشتر علما بر این نظرند که حدود، کفاره هستند.
شرح: العربية
أخبر عبادة بن الصامت رضي الله عنه، وكان ممن شهد غزوة بدر الكبرى، وهو كبير قومه الذين تقدموا لأخذ البيعة لنصرة رسول الله صلى الله عليه وسلم ليلة العقبة التي بمنى -حين كان الرسول بمكة قبل هجرته إلى المدينة- أن النبي صلى الله عليه وسلم كان جالسًا بين أصحابه فطلب منهم أن يعاهدوه على أمور: الأول: لا يشركون في عبادة الله شيئًا ولو قلّ. الثاني: لا يسرقون. الثالث: لا يفعلون فاحشة الزنا. الرابع: لا يقتلون أولادهم؛ ذكورهم خشية الفقر أو أنثاهم خشية العار. الخامس: لا يأتون بكذب يختلقونه بين أيديهم وأرجلهم حيث أن معظم الأفعال تقع بهما وإن شاركت باقي الأعضاء. السادس: لا يعصون النبي صلى الله عليه وسلم في معروف. فمن ثبت منهم على العهد والتزم بذلك فأجره على الله، ومن فعل شيئًا مما ذكر -غير الشرك- فعوقب به في الدنيا بإقامة الحد عليه فهو كفارة له وبه سقط الإثم، ومن فعل من ذلك شيئًا ثم ستره الله فأمره إلى الله؛ إن شاء عفا عنه وإن شاء عاقبه، فبايعه كل الحاضرين على ذلك.
- بيان ما تضمنته بيعة العقبة الأولى بمكة قبل أن يفرض عليهم الجهاد.
- قال السندي: قوله (في معروف): لا يخفى أن أمره كله معروف ولا يتصور منه خلافه، فقوله (في معروف) للتنبيه على علة وجوب الطاعة وعلى أنه لا طاعة للمخلوق في غير المعروف، وعلى أنه ينبغي اشتراط الطاعة في المعروف في البيعة لا مطلقًا.
- قال محمد بن إسماعيل التيمي وغيره: خص القتل بالأولاد؛ لأنه قتل وقطيعة رحم، فالعناية بالنهي عنه آكد، ولأنه كان شائعًا فيهم، وهو وأد البنات وقتل البنين خشية الإملاق، أو خصهم بالذكر؛ لأنهم بصدد أن لا يدفعوا عن أنفسهم.
- قال النووي: عموم هذا الحديث مخصوص بقوله تعالى: {إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ}، فالمرتد إذا قُتل على ارتداده لا يكون القتل له كفارة.
- قال القاضي عياض: ذهب أكثر العلماء أن الحدود كفارات.