منبع: HadeethEnc.com, فارسی v۱.۳۰.۰
متن عربی
عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ صَخْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: سَمِعْت رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّم يَقُولُ: «مَا نَهَيْتُكُمْ عَنْهُ فَاجْتَنِبُوهُ، وَمَا أَمَرْتُكُمْ بِهِ فَافْعَلُوا مِنْهُ مَا اسْتَطَعْتُمْ، فَإِنَّمَا أَهْلَكَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ كَثْرَةُ مَسَائِلِهِمْ، وَاخْتِلَافُهُمْ عَلَى أَنْبِيَائِهِمْ».
ترجمه
از ابوهریره، عبدالرحمن بن صخر، رضی‌الله‌عنه روایت است که گفت: شنیدم رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وسلم می‌فرمود: «آنچه شما را از آن نهی کردم، پس از آن دوری کنید؛ و آنچه به شما فرمان دادم، تا آنجا که توان دارید انجام دهید. همانا کسانی که پیش از شما بودند، به سبب پرسش‌های فراوانشان و اختلافشان با پیامبرانشان هلاک شدند.»
شرح
رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وسلم برای ما روشن ساخت که هرگاه ما را از چیزی نهی کند، واجب است بی‌هیچ استثنایی از آن دوری کنیم؛ و هرگاه به چیزی فرمان دهد، بر ماست که آن مقدار از آن را که در توانمان است انجام دهیم. سپس ما را برحذر داشت تا همانند برخی از امت‌های پیشین نباشیم، آنگاه که پرسش‌های فراوان از پیامبران خود کردند و در عین حال با آنان مخالفت ورزیدند؛ پس خداوند آنان را به انواع هلاکت و نابودی کیفر داد. لذا شایسته است که مانند آنان نباشیم تا همچون ایشان هلاک نگردیم.
فواید
- این حدیث قاعده‌ای است در بیان وجوب انجام دادن دستورات و پرهیز از محظورات (کارهای ممنوع).
- هیچ رخصتی در شریعت برای ارتکاب آنچه از آن نهی شده وجود ندارد؛ اما امر به استطاعت مقید شده است، زیرا ترک [محرمات] در توان همگان است، ولی انجام دادن فعل «مأمور به»، نیازمند توانایی بر ایجاد آن عمل است.
- نهی از زیاد پرسیدن. علما پرسش را به دو نوع تقسیم کرده‌اند: ۱- پرسشی که از روی آموختن باشد، یعنی آموختن چیزی که در امر دین به آن نیاز است. این پرسش مطلوب است و پرسش‌های صحابه از این دست بود. ۲- پرسشی که از روی تکلف باشد که از این پرسش نهی شده است.
- هشدار دادن به امت دربارهٔ مخالفت با پيامبرشان، چنانکه امت‌هاى پیشین گرفتار آن شدند.
- آنچه از آن نهی شده، اندک و بسیار را شامل می‌شود؛ زیرا پرهیز از آن جز با دوری از کم و زیادش تحقق نمی‌یابد. برای نمونه: ما را از ربا نهی کرده است، پس اندک و بسیار آن را شامل می‌شود.
- رها کردن اسباب و عواملی که به حرام می‌انجامد، چرا که این داخل در معنای «اجتناب» است.
- شایسته نیست انسان هنگامی که فرمانی از رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وسلم می‌شنود بگوید: آیا واجب است یا مستحب؟ بلکه باید در انجام آن شتاب کند؛ به دلیل این فرمودهٔ خداوند: «پس از آن، تا آنجا که توان دارید انجام دهید».
- فراوان‌بودنِ پرسش‌ها سبب هلاکت است، به‌ویژه در اموری که دسترسی به آنها ممکن نیست؛ مانند مسائل غیبی و چگونگی احوال روز قیامت. پس در این موارد بسیار پرسش مکن که هلاک می‌شوی و در زمرهٔ سخت‌گیرانِ ریزبین قرار می‌گیری.
شرح: العربية
بين لنا رسول الله صلى الله عليه وسلم أنه إذا نهانا عن شيء وجب علينا اجتنابه بدون استثناء، وإذا أمرنا بشيء فعلينا أن نفعل منه ما نطيق. ثم حذرنا حتى لا نكون كبعض الأمم السابقة حينما أكثروا من الأسئلة على أنبيائهم مع مخالفتهم لهم فعاقبهم الله بأنواع من الهلاك والدمار، فينبغي أن لا نكون مثلهم حتى لا نهلك كما هلكوا.
- الحديث قاعدة في بيان الواجب في إتيان المأمور واجتناب المحظور.
- النهي لم يرخص في ارتكاب شيء منه، والأمر قيد بالاستطاعة؛ لأن الترك مقدور والفعل يحتاج إلى قدرة على إيجاد الفعل المأمور به.
- النهي عن كثرة السؤال، قد قسم العلماء السؤال إلى قسمين: أحدهما: ما كان على وجه التعليم لما يحتاج إليه من أمر الدين، فهذا مأمور به ومن هذا النوع أسئلة الصحابة. والثاني: ما كان على وجه التعنت والتكلف وهذا هو المنهي عنه.
- تحذير هذه الأمة من مخالفة نبيها، كما وقع في الأمم التي قبلها.
- المنهي عنه يشمل القليل والكثير؛ لأنه لا يتأتّى اجتنابه إلا باجتناب قليله وكثيره، فمثلًا: نهانا عن الرِّبا فيشمل قليله وكثيره.
- ترك الأسباب المفضية إلى المحرم؛ لأن ذلك من معنى الاجتناب.
- لا ينبغي للإنسان إذا سمع أمر الرسول صلى الله عليه وسلم أن يقول: هل هو واجب أم مستحبّ، بل عليه بالمبادرة إلى الفعل؛ لقوله: «فَأْتُوا مِنْهُ مَا استَطَعْتُمْ».
- كثرة المسائل سبب للهلاك ولا سيّما في الأمور التي لا يمكن الوصول إليها مثل المسائل الغيبية، وكيفية أحوال يوم القيامة، لا تكثر السؤال فيها فتهلك، وتكون متنطّعًا متعمّقًا.