Hadisai

Ya Manzon Allah, Shin zamu ga Ubangijinmu ? ya ce: Shin kuna iya ganin Rana? da Wata idan gari yai wasai?

Majiya: HadeethEnc.com, Hausa v1.25.0

Ingantacce neBukhari da Muslim suka Rawaito shi

Rubutun Larabci

عن أبي سعيد الخدري رضي الله عنه قلنا يا رسولَ الله، هل نرى ربَّنا يوم القيامة؟ قال: «هل تُضَارُّون في رؤية الشمس والقمر إذا كانت صَحْوًا؟»، قلنا: لا، قال: «فإنكم لا تُضَارُّون في رؤية ربِّكم يومئذ، إلا كما تُضَارُّون في رؤيتهما» ثم قال: «ينادي منادٍ: ليذهب كلُّ قوم إلى ما كانوا يعبدون، فيذهب أصحابُ الصليب مع صليبهم، وأصحابُ الأوثان مع أوثانهم، وأصحابُ كلِّ آلهةٍ مع آلهتهم، حتى يبقى من كان يعبد اللهَ، مِن بَرٍّ أو فاجر، وغُبَّرات من أهل الكتاب، ثم يؤتى بجهنم تعرضُ كأنها سَرابٌ، فيقال لليهود: ما كنتم تعبدون؟ قالوا: كنا نعبد عُزَير ابنَ الله، فيقال: كذبتم، لم يكن لله صاحبة ولا ولد، فما تريدون؟ قالوا: نريد أن تسقيَنا، فيقال: اشربوا، فيتساقطون في جهنم، ثم يقال للنصارى: ما كنتم تعبدون؟ فيقولون: كنا نعبد المسيحَ ابن الله، فيقال: كذبتم، لم يكن لله صاحبة، ولا ولد، فما تريدون؟ فيقولون: نريد أن تسقيَنا، فيقال: اشربوا فيتساقطون في جهنم، حتى يبقى من كان يعبد الله من بَرٍّ أو فاجر، فيقال لهم: ما يحبسكم وقد ذهب الناس؟ فيقولون: فارقناهم، ونحن أحوجُ منا إليه اليوم، وإنَّا سمعنا مناديًا ينادي: ليَلْحقْ كلُّ قوم بما كانوا يعبدون، وإنما ننتظر ربَّنا، قال: فيأتيهم الجَبَّار في صورة غير صورتِه التي رأوه فيها أولَ مرة، فيقول: أنا ربُّكم، فيقولون: أنت ربُّنا، فلا يُكَلِّمُه إلا الأنبياء، فيقول: هل بينكم وبينه آيةٌ تعرفونه؟ فيقولون: الساق، فيَكشِفُ عن ساقه، فيسجد له كلُّ مؤمن، ويبقى من كان يسجد لله رِياءً وسُمْعَة، فيذهب كيما يسجد، فيعود ظهرُه طَبَقًا واحدًا، ثم يؤتى بالجسر فيُجْعَل بين ظَهْرَي جهنم»، قلنا: يا رسول الله، وما الجسر؟ قال: «مَدْحَضةٌ مَزَلَّةٌ، عليه خطاطيفُ وكَلاليبُ، وحَسَكَةٌ مُفَلْطَحَةٌ لها شوكةٌ عُقَيْفاء تكون بنَجْد، يقال لها: السَّعْدان، المؤمن عليها كالطَّرْف وكالبَرْق وكالرِّيح، وكأَجاويد الخيل والرِّكاب، فناجٍ مُسَلَّمٌ، وناجٍ مَخْدوشٌ، ومَكْدُوسٌ في نار جهنم، حتى يمرَّ آخرُهم يسحب سحبًا، فما أنتم بأشد لي مُناشدةً في الحق قد تبيَّن لكم من المؤمن يومئذ للجَبَّار، وإذا رأَوْا أنهم قد نَجَوْا، في إخوانهم، يقولون: ربنا إخواننا، كانوا يصلون معنا، ويصومون معنا، ويعملون معنا، فيقول الله تعالى : اذهبوا، فمن وجدتُم في قلبه مِثْقالُ دِينار من إيمان فأخرجوه، ويُحَرِّمُ اللهُ صُوَرَهم على النار، فيأتونهم وبعضُهم قد غاب في النار إلى قدمِه، وإلى أنصاف ساقَيْه، فيُخْرِجون مَن عَرَفوا، ثم يعودون، فيقول: اذهبوا فمَن وجدتُم في قلبه مِثْقال نصف دينار فأخرجوه، فيُخْرِجون مَن عَرَفوا، ثم يعودون، فيقول: اذهبوا فمن وجدتم في قلبه مِثْقال ذرة من إيمان فأخرجوه، فيُخْرِجون مَن عَرَفوا» قال أبو سعيد: فإنْ لم تُصَدِّقوني فاقرءوا: {إنَّ اللهَ لا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ وإنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا} «فيشفعُ النبيُّون والملائكة والمؤمنون، فيقول الجَبَّار: بَقِيَتْ شفاعتي، فيَقْبِض قَبْضَةً من النار، فيُخْرِجُ أقوامًا قدِ امْتَحَشُوا، فيُلْقَوْن في نهرٍ بأفواه الجنة، يقال له: ماء الحياة، فيَنْبُتون في حافَّتَيْه كما تَنْبُتُ الحِبَّة في حَمِيل السَّيْل، قد رأيتُموها إلى جانب الصَّخْرة، وإلى جانب الشجرة، فما كان إلى الشمس منها كان أخضر، وما كان منها إلى الظِّلِّ كان أبيض، فيخرجون كأنَّهم اللؤلؤ، فيُجعل في رقابهم الخَوَاتيم، فيَدخلون الجنة، فيقول أهل الجنة: هؤلاء عُتَقاءُ الرحمن، أدخلهم الجنةَ بغير عَمَلٍ عملوه، ولا خيرٍ قَدَّموه، فيقال لهم: لكم ما رأيتم ومثلُه معه».

Fassara

Daga Abu Saeed Al-Khudri - yardar Allah ta tabbata a gare shi - - Muka ce, ya Manzon Allah, shin za mu ga Ubangijinmu a Ranar Kiyama? Sai ya ce: “Shin kuna cutuwa yayin ganin rana da wata idan ta waye?” Sai muka ce: A’a, sai ya ce: “Ba za a cutar ku da ganin Ubangijinku ba a wannan rana, face kamar yadda kuka cutar da ganinku.” Sannan ya ce: “Mai shela ya yi kira: Bari dukan mutane su tafi abin da suka kasance suna bauta wa.Saboda haka masu gicciye su tafi da gicciyensu, ma'abuta gumaka tare da gumakansu, da ma'abuta dukkan alloli tare da gumakansu, don haka cewa wadanda suka kasance suna bautar Allah, na adalci ko na alfasha, da kuma basukan Ahlul Kitabi, za su wanzu, sa'annan a zo da wuta a matsayin kawa, sai aka ce wa yahudawa: Me kuka bauta wa? Suka ce: Mun kasance muna bauta wa Uzayr dan Allah, sai ya ce: Kun yi karya, Allah ba shi da abokin zama ko da, don haka me kuke so? Suka ce: Muna son shayar da mu, sai aka ce: Sha, kuma za ku fada cikin Jahannama, sai a ce wa Kiristoci: Me kuke bautawa? Kuma suka ce: Mun kasance muna bautar Masihu, dan Allah. Ya ce: Kun yi karya, Allah ba shi da abokin zama, kuma ba yaro, to me kuke so? Sannan sai su ce: Muna so mu ba mu ruwa, don haka aka ce: Sha kuma za ku fada cikin Jahannama, domin duk wanda ya bauta wa Allah ya wanzu, mai adalci ne ko fasiƙanci, sai a ce musu: Me ya hana ku idan mutane suka tafi? Suna cewa: Mun rabu da su, kuma muna cikin bukatarsa a yau, kuma mun ji mai kira yana kira: "Duk mutane su bi abin da suke bautãwa, amma muna jiran Ubangijinmu." Ya ce: "Sa'annan mai girma ya je musu a wani hoto banda hoton da suka ganshi a karon farko, sai ya ce: Ni ne Ubangijinku, sai suka ce: kai ne Ubangijinmu. Annabawa ne kawai suke magana da shi, sai ya ce: Shin akwai alama tsakaninka da shi da ka sani? Don haka suka ce: Kafa, da kafa a bayyane yake, don haka kowane mumini zai yi masa sujada, kuma duk wanda ya yi wa Allah sujjada zai kasance da gani da ji. Ya ce: «yana ƙin yarda da shi, shi ne ƙugiya da ƙugiya, sai Hasake ya haskaka mata cokali mai yatsa Aqivae be Benjamin, ya ce mata: birai, inshora Kalparty da walƙiya da iska, da dawakai na Kocevit da fasinjoji, Vnag Muslim, wanda ba a tsira ba, kuma ya yi kwalliya wutar jahannama, har sai ta wuce na karshensu tana jan gajimare, Yayinda kake roko da karfi game da ni game da gaskiya, ya bayyana gare ka daga mai bi a wannan rana ga masu karfi, kuma idan sun ga sun tsere, daga cikin 'yan'uwa, za su ce: Ya Ubangijinmu' yan'uwanmu, sun kasance suna yin salla tare da mu, suna azumi tare da mu, kuma suna aiki tare da mu, to Allah - Madaukaki - yana cewa: Ku tafi, saboda haka duk wanda ya same ku a cikin zuciyarsa nauyin dinare ne na imani, don haka suka fitar da shi, kuma Allah Ya hana gumakansu a wuta, sai suka je musu, kuma wasu daga cikinsu ba su cikin wuta zuwa ƙafafunsa, da zuwa rabin ƙafafu, don haka suna fitar da waɗanda suka sani, sai suka dawo, sai ya ce: Ku tafi, sai ku sami dinari a cikin zuciyarsa, sannan su dawo. Suna dawowa, sai ya ce: Ku tafi, duk wanda kuka samu a zuciyarsa nauyin kwayar zarra ne na imani, to, ku kore shi. shi, kuma ka fito da wadanda suka sani. "Abu Saeed ya ce: Idan ba ku gaskata ni ba to karanta: {Allah ba Ya zaluntar nauyin zarra, kuma abu ne mai kyau. Mutane, da mala'iku, da muminai, da kuma mai karfi yana cewa: Ceto na ya kasance, kuma ya dauki dunkulallen wuta, domin ya fito da mutanen da aka yi musu kwatankwacinsu, sai aka jefa su cikin wani kogi da bakinsu. Aljanna. Itace, duk abinda yazo ga rana daga gareta kore ne, kuma duk abinda ya fito daga gareta zuwa inuwa fari ne, don haka zasu fito kamar lu'ulu'u ne, kuma suna da zobba a cikin wuyoyinsu, kuma zasu shiga Aljanna.: Kuna da abin da kuka gani, da makamantansu tare da shi.

Sharhi

Wasu daga cikin Sahabbai sun tambayi Annabi mai tsira da amincin Allah cewa: Shin za mu ga Ubangijinmu ranar kiyama? Annabi mai tsira da amincin Allah ya ce musu: E, za ku ga Ubangijinku ranar tashin kiyama kamar yadda kuke ganin rana da rana tsaka da wata a daren wata cikakke ba tare da cunkoso ko rikici ba, kuma kwatankwacin yana cikin tsabta da gushewar shakka, wahala da banbanci, kamar yadda yake kamantawa da gani ta hanyar gani, ba ta ganin ganuwa ba. Wannan hangen nesan ba wahayi bane da zai zama lada ne ga waliyyai da martabarsu a Sama. Kamar yadda wannan yake don rarrabe tsakanin wa ke bautar Allah da wa ke bautar wasu. Sannan Manzon Allah, Salati da amincin Allah su tabbata a gare shi, ya ce zai kira mai shela ranar tashin kiyama: Duk wanda ya bauta wa wani abu baicin Allah, to ya bi shi. Wadanda suka bauta wa Allah ne kawai, ko masu biyayya ne ko marasa biyayya, da wasu ragowar wasu tsirarun yahudawa da Nasara sun rage.Kuma mafi yawansu da mafi yawansu, an dauke su tare da gumakansu zuwa Wuta, kuma an kawo wuta ga mutane a ciki wancan yanayin kamar dai shi ludayi ne, sai yahudawa suka zo, sai akace musu: Wa kuka bautawa? Suka ce: Mun kasance muna bautar Uzayr, dan Allah. Za'a fada masa cewa: Kunyi karya lokacin da kuka ce: Uzairu dan Allah. Saboda Allah bai dauki mata ko da ba, sai aka ce musu: Me kuke so? Za su ce: Muna so mu sha. Burinsu na farko ya zama ruwa. Domin a cikin wannan halin kishirwa na tsanantawa ga mayewar damuwa, kuma munanan masifu suna haduwa, kuma an nuna musu lahira a matsayin ruwa, don haka aka ce musu: Ku tafi zuwa ga abin da kuka gani kuma kuke zaton ruwa ne, don haka ku sha. Sannan zasu tafi su sami Jahannama, wacce take karya juna. Saboda tsananin konewarsa da raƙuman ruwanta na walƙiya suna faɗuwa a ciki, suna faɗuwa a ciki, kuma ana faɗin haka ga Kiristocin bayansu. Ko da babu wani abu da ya rage sai wani mai bautar Allah mai biyayya da biyayya, to sai a ce musu: Me zai hana ku daga wannan halin alhalin mutane sun tafi? Suna cewa: Mutane sun raba mu a wannan duniyar, kuma a yau muna da bukatar barin su. Wannan saboda sun bijire wa Allah ne kuma sun saɓa wa umurninsa, saboda haka muka kasance muna aikata su, saboda ƙiyayya gare su a wurin Allah, da ƙyamar biyayya ga Ubangijinmu, kuma muna jiran Ubangijinmu wanda muka kasance muna bauta wa a nan duniya. , don haka Allah Madaukakin Sarki zai zo musu da wata siffa ba irin wacce suka gani ba a karon farko, kuma wannan magana ce karara cewa sun ganshi a cikin hoton Sun sanshi game da hakan, kafin ya zo musu wannan lokacin. , kuma fassarar hoton ba daidai bane, a'a ya zama dole ayi imani da shi ba tare da karbuwa ko wakilci ba tare da gurbata ko hargitsi ba. Idan Allah Madaukaki ya je wurinsu, sai ya ce musu: Ni ne Ubangijinku. Kuma suka ce: Kai ne Ubangijinmu, mai farin ciki da hauhawa, kuma a lokacin annabawa ne kawai ke magana da Shi, don haka Allah ya ce musu: Shin akwai wata alama tsakanin ku da shi cewa kun san shi? Zasu ce: kafa. Sannan Madaukaki ya bayyana kafarsa, don haka muminai suka san shi haka, kuma suna yi masa sujada.Kuma munafukai wadanda suke ganin mutane a cikin ibadarsu, an hana su yin sujada, kuma an sanya duwawunsu a jirgi daya, kuma ba za su iya tankwarawa ba ko yin sujada. Domin ba za suyi, a haƙiƙanin gaskiya, sujada ga Allah a wannan duniyar ba, sai dai don manufofinsu na duniya. A cikin waccan hujja ta kafa wata siffa ce ta Allah Madaukaki, kuma wannan hadisi da makamantansu bayani ne a kan fadin Madaukaki: "Ranar da za a bayyana wata kafa a kira ta zuwa ga yin sujada, ba ta iya yin haka." Kamar haka, shi ne mafi daidai kuma daidai, kuma wannan ba tare da sharadi ko wakilci ba kuma ba tare da gurbata ko tsangwama ba. Sa'annan sai aka kawo hanyar, kuma aka sanya ta a tsakiyar Jahannama, kuma wannan hanyar ba a sanya ta da ƙafa, kuma ba a gyara ta ba, kuma a kan wannan hanyar akwai ƙugiyoyi, kuma ita ce takamaiman Hodeidah Domin rike wanda nake so in sace shi da shi, saboda yana kusa da zukata, kuma a kan hanyar kuma ƙayoyi masu kauri da faɗi, mutane suna wucewa ta wannan hanyar gwargwadon imaninsu da ayyukansu, saboda haka duk wanda ke da Cikakken Imani da kyawawan ayyuka domin Allah zalla, sa'annan ya wuce daga saman Wuta a matsayin kallo .. In ba haka ba, to nasinsa zai kasance ne gwargwadon imaninsa da aikinsa, kamar yadda wannan ya bayyana dalla-dalla a cikin hadisi, kuma walƙiya, iska, da sauransu ta wakilta. Kuma maroon da ke kan hanya iri biyu ne: Na farko: wanda aka tseratar daga cutarwa, kuma wadannan sun sha bamban a saurin wucewa ta kansa, kamar yadda bayani ya gabata. Na biyu: wanda ya tsira wanda aka yi masa rauni, kuma karcewar rauni ne mai sauƙi, ma'ana cewa wani ne ya buge Jahannama, ko kuma ƙugiyoyi da ƙugiyoyi sun buge shi a kan hanya. Na uku: wadanda suke cunkushe a cikin Jahannama, ana jefa su a cikinta da karfi. Na huɗu: wanda aka ɗora a kan hanyar gajimare wanda ayyukansa suka gaza ɗaukarsa. Sannan ya ce, Salatin Allah da amincin Allah su tabbata a gare shi, ya ce: "Me ya sa kuke roƙe ni da gaske a cikin gaskiya cewa ya bayyana a gare ku, daga muminai a wannan rana har zuwa masu ƙarfi." Wannan daga karimci ne da rahamar Allah, kamar yadda ya ba da izini ga muminai a cikin roƙonsa kuma ya nemi gafarar 'yan'uwansu waɗanda aka jefa a cikin wuta, saboda laifuffukan da suka kasance. Za su yi yaƙi da Ubangijinsu da shi, kuma da cewa wahayi daga muminai da suka kubuta daga azabar Wuta da kuma firgita ta Hanyar, suka yi wahayi zuwa gare su ta wurin roƙonsa da roƙo a gare su, kuma ya ba su izinin yin haka; Rahama daga gare shi zuwa gare su albarka ce da daukaka. "Sun ce: Ubangijinmu 'yan'uwanmu ne wadanda suka kasance suna yin salla tare da mu, suna azumi tare da mu, kuma suna aiki tare da mu." An fahimci wannan yana nufin wadanda ba sa yin salla tare da musulmai, ba sa yin azumi tare da su, ba sa yin ceto a gare su, kuma ba su neman Ubangijinsu ba saboda su. Yana nuna cewa wadanda rokon muminai a wurin Ubangijinsu suka kasance a cikinsu masu imani ne, masu kadaita Allah; Saboda faxin da suka yi: “’ Yan uwanmu suna yin Sallah tare da mu, suna kuma Azumi tare da mu, ”amma sun aikata wasu zunubai waxanda ke neman su shiga wuta. A cikin wannan, ya ba da amsa ga mazhabobi biyu da aka batar: Khawarijawa da Mu'utazilawa, a cikin faxinsu cewa: Duk wanda ya shiga Wuta ba ya fita daga gare ta, kuma lalle ma'abucin babba yana cikin Wuta. Sai Allah Madaukaki ya ce musu: Ku tafi, don haka duk wanda kuka samu a cikin zuciyarsa dinari na imani, to ku dauke shi daga wuta, kuma Allah ya hana wutar cin fuskokinsu, sai suka zo wurinsu suka sami wasu daga cikinsu cewa wuta ta shiga kafafunsu, kuma wasu daga cikinsu rabi kafafu ne, sai su fitar da wadanda suka sani daga cikinsu, sannan su dawo, sai ya ce Allah nasu ne: Ku tafi, domin duk wanda kuka samu a zuciyarsa rabin dinari na zuciyarsa imani, sa’an nan ku fitar da shi daga wuta, sa’an nan ku fitar da wadanda ya san su, sa’an nan ku komo, sai ya ce: Ku tafi, duk wanda kuka samu a cikin zuciyarsa yana da toshin imani, to ku fitar da shi, don haka suka fita wadanda ya san su, kuma a wancan lokacin Abu Saeed al-Khudri ya ce: Idan ba ku gaskata ni ba, to karanta: "Allah ba Ya zaluntar nauyin zarra, kuma idan yana da kyau, yana ninka shi." Sannan ya ce: “Annabawa, mala’iku, da muminai za su yi ccto.” Wannan a bayyane yake cewa waɗannan ɓangarori uku suna c interto, amma dole ne a sani cewa c interto kowane mai c anyto baya faruwa sai bayan Allah Ya yarda da shi, kamar yadda ya riga ya roki Ubangijinsu ya tambaye shi, sa'annan ya basu izini su ce Tafi, duk wanda ka samu, da sauransu. Fadinsa: “Sa’annan Madaukaki Ya ce: Ceto na ya kasance, don haka sai ya dauki dunkulallen wuta daga wuta, ya fito da mutanen da suka fi karfin zafin rana. Fadinsa: "Yana daukar dunkulallen hannu" wanda a ciki yake tabbatar da hannun Allah Madaukaki, da kuma matani da yawa a cikin littafin Allah Madaukaki da Sunnar ManzonSa mai tsira da amincin Allah, suna tabbatar da hannu da dunkule hannu, amma gurbatacce da gurbatacciyar fassara sun ki yarda da hakan, kuma suyi imani da shi, kuma za su san cewa gaskiyar ita ce abin da Allah ya fada kuma ya fada ta bakin ManzonSa Kuma sun bata a wannan bangare. Don haka Madaukaki ya rike dunkulallen wuta, ya fito da mutanen da suka kone suka zama gawayi, yana cewa: "Za a jefa su cikin wani kogi ta bakin Aljanna. An ce masa: Ruwan rai .. Kuma a wannan lokacin naman su, idanunsu da ƙashinsu suka toho, waɗanda aka ƙone a wuta a gefen wannan kogin, suna cewa: “Yayin da iri ya tsiro a cikin nauyin rafin, kun gan shi kusa da dutsen, da kuma gefen na itaciya, saboda haka abin da yake ga rana daga gare shi kore ne, abin da yake zuwa ga inuwa fari ne. ”Wannan na nufin: saurin fitowar naman su; Saboda tsirowar cikin datti na rafin - kamar yadda aka ambata - yana fitowa da sauri, kuma wannan shine dalilin da ya sa a gefen inuwa fari ne, kuma a gefen rana kore ne, saboda raunin da yake da shi, kuma shi ba lallai ba ne don ci gaban su ya zama haka ba - kamar yadda wasun su suka ce: daya daga gefen sama fari ne, dayan kuma daga gefen Wutar kore ce - maimakon haka abin da ake nufi shi ne a kamanta su da wadanda aka ambata shuka a cikin saurin fitowar ta, da dadinta .. Shi ya sa ya ce: "Za su fito kamar lu'ulu'u ne." Ma'ana: a cikin tsabtar launin fatar su, da kyaun ta. Fadinsa: "Zai sanya karshen a wuyansu." An rubuta wadannan karshen a cikinsu: "Sakin Mai rahama daga wuta," kamar yadda aka ambata a daya ruwayar. Fadinsa: "Sa'annan za su shiga Aljanna, sai 'yan Aljanna suka ce: Waɗannan su ne sakin Mai rahama, zai shigar da su sama, ba tare da aikin da suka aikata ba, kuma babu wani abin kirki da suka aikata" yana nufin: su bai yi aiki mai kyau ba a wannan duniya, amma tare da su tushen imani yake, wanda shi ne shaidar babu abin bautawa da gaskiya sai Allah da imani ga Manzonsu. Fadinsa: An ce musu: «Kuna da abin da kuka gani, kuma daidai yake da shi» Ya bayyana cewa sun shiga wuraren Aljanna ne fanko, kuma saboda wannan aka gaya musu haka.

Sharhi: العربية

سأل بعضُ الصحابة النبيَّ صلى الله عليه وسلم: هل نرى ربَّنا يوم القيامة؟ فقال لهم النبي صلى الله عليه وسلم: نعم ترون ربكم يوم القيامة كما ترون الشمس في منتصف النهار والقمر ليلة البدر من غير ازدحام ولا منازعة، والتشبيه إنما وقع في الوضوح وزوال الشك والمشقة والاختلاف، فهو تشبية للرؤية بالرؤية لا للمرئي بالمرئي. وهذه الرؤية غير الرؤية التي هي ثواب للأولياء وكرامة لهم في الجنة؛ إذ هذه للتمييز بين مَن عبد الله وبين من عبد غيره. ثم أخبر رسول الله صلى الله عليه وسلم أنه ينادي مناد يوم القيامة: من كان يعبد شيئا من دون الله فليتبعه، وفي رواية صحيحة: أن الله هو الذي ينادي سبحانه، فيُجمع من كان يعبد الأصنام من دون الله ويُقذفون في نار جهنم. فلا يبقى إلا من كان يعبد الله سواء كان مطيعًا أو عاصيًا وبعض بقايا قليلة من يهود ونصارى، وأما معظمهم وجُلُّهم فقد ذُهب بهم مع أوثانهم إلى جهنم، ويؤتى بجهنم تُعرض على الناس في ذلك الموقف كأنها سراب، فيجاء باليهود، فيقال لهم: مَن كنتم تعبدون؟ قالوا: كنَّا نعبدُ عُزَيرَ ابنَ الله. فيقال لهم: كذبتم في قولكم: عُزَيرُ ابنُ الله؛ فإن الله لم يتخذ زوجة ولا ولدًا، ثم يقال لهم: فماذا تريدون؟ فيقولون: نريد أن نشرب. وقد صار أول مطلبهم الماء؛ لأنه في ذلك الموقف يشتد الظمأ لتوالي الكربات، وترادف الشدائد المهولات، وقد مُثِّلت لهم جهنم كأنها ماء، فيقال لهم: اذهبوا إلى ما ترون وتظنونه ماء، فاشربوا. فيذهبون فيجدون جهنم يكسر بعضها بعضاً؛ لشدة اتقادها وتلاطم أمواج لهبها فيتساقطون فيها، ومثل ذلك يقال للنصارى بعدهم. حتى إذا لم يَبْق إلا مَن كان يعبد اللهَ من مطيع وعاص، فيقال لهم ما يوقفكم هذا الموقف وقد ذهب الناس؟ فيقولون: فارقنا الناس في الدنيا ونحن اليوم أحوج إلى مفارقتهم؛ وذلك لأنهم عصوا الله وخالفوا أمره، فعاديناهم لذلك، بغضاً لهم في الله، وإيثاراً لطاعة ربنا، ونحن ننتظر ربنا الذي كنا نعبده في الدنيا، فيأتيهم الله تعالى في صورة غير الصورة التي رأو فيها أول مرة، وفي هذا بيان صريح أنهم قد رأوه في صورة عرفوه فيها، قبل أن يأتيهم هذه المرة، ولا يصح تأويل الصورة، بل يجب الإيمان بها من غير تكييف ولا تمثيل ومن غير تحريف ولا تعطيل. فإذا أتاهم الله تعالى قال لهم: أنا ربكم. فيقولون: أنت ربنا، فرحًا بذلك واستبشارًا، وعند ذلك لا يكلمه سبحانه إلا الأنبياء، فيقول الله لهم: هل بينكم وبينه آيةٌ تعرفونه بها؟ فيقولون: الساق. فيكشف سبحانه عن ساقه فيعرفه المؤمنون بذلك فيسجدون له، وأما المنافقون الذين يراءون الناس بعبادتهم، فمُنعوا من السجود، وجُعلت ظهورهم طبقاً واحداً، لا يستطيعون الانحناء، ولا السجود؛ لأنهم ما كانوا في الحقيقة يسجدون لله في الدنيا، وإنما كانوا يسجدون لأغراضهم الدنيوية. ففي ذلك إثبات الساق صفة لله تعالى، ويكون هذا الحديث ونحوه تفسيراً لقوله تعالى: {يَوْمَ يُكْشَفُ عَن سَاقٍ وَيُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ فَلا يَسْتَطِيعُونَ} وتفسير الساق في هذا الموضع بالشدة أو الكرب مرجوح، ويجب مع ذلك إثبات صفة الساق لله تعالى من السنة، ودلالة الآية على الصفة هو الراجح والأصح، وذلك من غير تكييف ولا تمثيل ومن غير تحريف ولا تعطيل. ثم يؤتى بالصراط، فيُجعل في وسط جهنم، وهذا الصراط لا تستمسك فيه الأقدام، ولا تثبت، وعلى هذا الصراط خطاطيف، وهو الحديدة المعقوفة المحددة؛ لأجل أن تمسك من أريد خطفه بها، فهي قريبة من الكلوب، وعلى الصراط أيضًا أشواك غليظة عريضة، يمر الناس على هذا الصراط على قدر إيمانهم وأعمالهم، فمن كان إيمانه كاملاً، وعمله صالحاً خالصاً لله، فإنه يمر من فوق جهنم كلمح البصر، ومن كان دون ذلك يكون مروره بحسب إيمانه وعمله، كما فُصِّل ذلك في الحديث، ومُثِّل بالبرق، والريح، إلى آخره. والمارون على الصراط أربعة أصناف: الأول: الناجي المسلَّم من الأذى، وهؤلاء يتفاوتون في سرعة المرور عليه كما سبق. والثاني: الناجي المخدوش، والخدش هو الجرح الخفيف، يعني: أنه أصابه من لفح جهنم، أو أصابته الكلاليب والخطاطيف التي على الصراط بخدوش. والثالث: المكدوس في النار، الملقى فيها بقوة. والرابع: الذي يُسحب على الصراط سحباً قد عجزت أعماله عن حمله. ثم قال صلى الله عليه وسلم: «فما أنتم بأشد لي مناشدة في الحق قد تبين لكم، من المؤمن يومئذ للجبار» هذا من كرم الله، ورحمته، حيث أذن لعباده المؤمنين في مناشدته وطلب عفوه عن إخوانهم الذين أُلقوا في النار، بسبب جرائمهم التي كانوا يبارزون بها ربهم، ومع ذلك أَلْهم المؤمنين الذين نجوا من عذاب النار وهول الصراط، ألهمهم مناشدته، والشفاعة فيهم، وأذن لهم في ذلك؛ رحمة منه لهم تبارك وتعالى. «يقولون: ربنا إخواننا الذين كانوا يصلون معنا، ويصومون معنا، ويعملون معنا» مفهوم هذا أن الذين لا يصلون مع المسلمين، ولا يصومون معهم، لا يشفعون فيهم، ولا يناشدون ربهم فيهم. وهو يدل على أن هؤلاء الذين وقعت مناشدة المؤمنين لربهم فيهم كانوا مؤمنين، موحدين؛ لقولهم: «إخواننا كانوا يصلون معنا، ويصومون معنا»، ولكن ارتكبوا بعض المآثم، التي أوجبت لهم دخول النار. وفي هذا رد على طائفتين ضالتين: الخوارج، والمعتزلة، في قولهم: إن من دخل النار لا يخرج منها، وإن صاحب الكبيرة في النار. فيقول الله تعالى لهم: اذهبوا، فمن وجدتُم في قلبه مقدار دِينار من إيمان فأخرجوه من النار، ويُحَرِّمُ اللهُ على النار أن تأكل وجوههم، فيأتونهم فيجدون بعضهم قد أخذته النار إلى قدمِه، وبعضهم إلى أنصاف ساقَيْه، فيُخْرِجون مَن عَرَفوا منهم، ثم يعودون، فيقول الله لهم: اذهبوا فمَن وجدتُم في قلبه مقدار نصف دينار من إيمان فأخرجوه من النار، فيُخْرِجون مَن عَرَفوا منهم، ثم يعودون، فيقول: اذهبوا فمن وجدتم في قلبه مقدار ذرة من إيمان فأخرجوه، فيُخْرِجون مَن عَرَفوا منهم، وعند ذلك قال أبو سعيد الخدري: فإنْ لم تُصَدِّقوني فاقرءوا: {إنَّ اللهَ لا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ وإنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا} واستشهاد أبي سعيد بالآية ظاهر في أن العبد إذا كان معه مثقال ذرة من إيمان، فإن الله يضاعفه له، فينجيه بسببه. ثم قال: «فيشفع النبيون، والملائكة، والمؤمنون» وهذا صريح في أن هؤلاء الأقسام الثلاثة يشفعون، ولكن يجب أن يُعلم أن شفاعة أي شافع، لا تقع إلا بعد أن يأذن الله فيها، كما تقدم في مناشدتهم ربهم وسؤالهم إياه، ثم يأذن لهم فيقول: اذهبوا فمن وجدتم، إلى آخره. قوله: «فيقول الجبار: بقيت شفاعتي، فيقبض قبضة من النار، فيخرج أقواماً قد امتحشوا» والمراد بشفاعته تعالى رحمته لهؤلاء المعذبين، فيخرجهم من النار. قوله: «فيقبض قبضة» فيه إثبات القبض لله تعالى، وكم في كتاب الله تعالى وسنة رسوله صلى الله عليه وسلم من نص يثبت اليد والقبضة، ولكن أهل التأويل الفاسد المحرِّفين يأبون قبول ذلك، والإيمان به، وسوف يعلمون أن الحق ما قاله الله وقاله رسوله، وأنهم قد ضلوا السبيل في هذا الباب. فيقبض سبحانه قبضة من النار، فيخرج أقواماً قد احترقوا وصاروا فحما، قوله: «فيُلْقَوْن في نهرٍ بأفواه الجنة، يقال له: ماء الحياة، فينبتون في حافتيه» أي: فيُطرحون في نهر بأطراف الجنة يُعرف بماء الحياة، أي الماء الذي يحيي من انغمس فيه، وعند ذلك تنبت لحومهم وأبصارهم وعظامهم التي احترقت في النار بجانب هذا النهر، قوله: «كما تنبت الحبة في حميل السيل، قد رأيتموها إلى جانب الصخرة، وإلى جانب الشجرة، فما كان إلى الشمس منها كان أخضر، وما كان إلى الظل كان أبيض» يعني بذلك: سرعة خروج لحومهم؛ لأن النبت في حميل السيل - كما ذكر - يخرج بسرعة، ولهذا يكون من جانب الظل أبيض، ومن جانب الشمس أخضر، وذلك لضعفه ورقته، ولا يلزم أن يكون نبتهم كذلك - كما قاله بعضهم: بأن الذي من جانب الجنة يكون أبيض، والذي من جانب النار يكون أخضر - بل المراد تشبيههم بالنبت المذكور في سرعة خروجه، ورقته، ولذلك قال: «فيخرجون كأنهم اللؤلؤ» يعني: في صفاء بشرتهم، وحسنها. قوله: «فيجعل في رقابهم الخواتيم» وهذه الخواتيم يكتب فيها: «عتقاء الرحمن من النار» كما ذكر في الرواية الأخرى. قوله: «فيدخلون الجنة، فيقول أهل الجنة: هؤلاء عتقاء الرحمن، أدخلهم الجنة، بغير عمل عملوه، ولا خير قدموه» يعني: أنهم لم يعملوا صالحاً في الدنيا، وإنما معهم أصل الإيمان، الذي هو شهادة أن لا إله إلا الله والإيمان برسولهم. قوله: فيقال لهم: «لكم ما رأيتم، ومثله معه» يظهر أنهم يدخلون أماكن من الجنة خالية، ولهذا قيل لهم ذلك.

  • إثبات النداء لله تعالى، ومعلوم أن النداء هو رفع الصوت بالكلام، فهذا دليل قوي على إثبات تكلم الله تعالى حقيقة.
  • فيه إثبات رؤية الله تعالى في الآخرة للمؤمنين.
  • فيه دليل على أن الناس في ذلك اليوم يكونون على عقائدهم في الدنيا؛ لأن هؤلاء اليهود والنصارى لما سُئلوا عما كانوا يعبدون قالوا: عزيزاً ابن الله، والمسيح ابن الله. فهم لا يزالون يعتقدون أن عزيز ابن الله، وكذلك النصارى يظنون ذلك في المسيح.
  • إثبات الإتيان والمجيء لله عز وجل وهما صفتان خبريتان - من غير تحريف ولا تعطيل، ومن غير تكييف ولا تمثيل.
  • إثبات الصورة لله تعالى وهي صفة ذاتية خبرية - من غير تحريف ولا تعطيل، ومن غير تكييف ولا تمثيل.
  • إثبات الساق لله تعالى من غير تحريف ولا تعطيل، ومن غير تكييف ولا تمثيل.
  • الجبار من الأسماء الحسنى.
  • هذا الحديث نصٌّ في أن الإيمان في القلوب يتفاضل.
  • فيه حجة لأهل السنة على المرجئة حيث عُلم منه دخول طائفة من عصاة المؤمنين النار؛ إذ مذهب المرجئة أنه لا يضر مع الإيمان معصية، فلا يدخل العاصي النار.
  • فيه حجة على المعتزلة حيث دل على عدم تخليد العاصي في النار.
  • إثبات شفاعة النبيين، والملائكة، والمؤمنين، ولكن يجب أن يُعلم أن شفاعة أي شافع، لا تقع إلا بعد أن يأذن الله فيها.
  • فيه إثبات القبض لله تعالى.

Maudu'ai

Ba da rahoton kuskure

Ƙari